Krytyka systemu egzaminowania prawa jazdy czasami zderza się z reakcją obroną. Zamiast rozmowy o jakości egzaminu pojawia się obrona egzaminatorów i systemu. Efekt jest taki, że zamiast rozmawiać o tym co jest dobrze a co źle i jak poprawić to co nie działa poprawnie – to dyskusje schodzą na spór o wizerunek egzaminatora i osób uczestniczących w dyskusji.
Egzamin państwowy na prawo jazdy powinien być instrumentem polityki bezpieczeństwa ruchu drogowego. Powinno wynikać to z funkcji, jaką ma pełnić egzamin np. funkcja ewaluacyjna, efekt zwrotny itp.
Funkcja ewaluacyjna polega na tym, że wyniki egzaminów mają dostarczać informacji o skuteczności systemu szkolenia kierowców. Analiza typowych błędów popełnianych przez kandydatów czy trudności pojawiających się podczas egzaminu powinny wskazywać, które elementy przygotowania kierowców wymagają poprawy lub zmiany.
Z kolei efekt zwrotny egzaminu polega na tym, że sposób konstruowania egzaminu wpływa na to, czego i w jaki sposób uczy się na kursach nauki jazdy. Instruktorzy czy nauczyciele w naturalny sposób dostosowują, co i jak jest uczone do tego co i w jaki sposób jest sprawdzane. Oznacza to, że egzamin oddziałuje na treść i charakter całego procesu szkolenia kierowców.
Egzaminator jako element systemu
W niektórych wypowiedziach o egzaminowaniu kierowców pojawia się stwierdzenie, że egzaminator jest jednym z elementów systemu bezpieczeństwa ruchu drogowego. To prawda, ponieważ system składa się m.in. z ciągu: kształcenie -> egzamin -> kontrola przestrzegania przepisów.
W związku z tym analizie powinny być poddane elementy, które są ze sobą powiązane i składają się na całość procesu kształcenia – a tymi elementami najściślej ze sobą powiązanymi są szkolenie i egzaminowanie.
W dydaktyce podkreśla się, że proces egzaminowania jest częścią systemu kształcenia. Jak wskazuje Franciszek Bereźnicki, punktem odniesienia dla oceniania powinny być cele kształcenia oraz treści nauczania.
Trudność egzaminu a jego jakość
Argument, że niski poziom zdawalności nie stanowi problemu, ponieważ egzamin powinien być wymagający, może być argumentem błędnym.
Czasem pada argument, że niska zdawalność egzaminu zwiększa bezpieczeństwo na drogach. Idąc tym tropem należałoby oczekiwać, że tam gdzie zdawalność jest niższa, liczba wypadków również będzie mniejsza. Dane nie wskazują jednak na taką zależność, co widać choćby przy porównaniu Polski i Niemiec.
Bolesław Niemierko wskazuje, że podstawową kategorią oceny narzędzia pomiaru dydaktycznego jest trafność, czyli stopień, w jakim egzamin rzeczywiście mierzy kompetencje, które ma mierzyć (Niemierko, 2021). Oznacza to, że egzamin może być bardzo trudny, a jednocześnie sprawdzać umiejętności, które nie mają zasadniczego znaczenia dla rzeczywistej kompetencji kierowcy (np. znajomość zasad przeprowadzania egzaminu które dla kompetencji przyszłego kierowcy nie mają znaczenia – zauważyli to twórcy szczegółowego programu szkolenia dla kandydatów na kierowców w którym niema słowa o takim wymaganiu).
Zdarza się, że podczas egzaminu zdający na pytanie, czy zasady przeprowadzania egzaminu są mu znane, odpowiada przecząco. W takich sytuacjach reakcje egzaminatorów bywają różne, jednak zdarza się, że odpowiedź prowadzącego egzamin nie ma charakteru wyjaśniającego w sposób neutralny.
Przyjmuje się, że prawidłowo skonstruowany system oceniania odzwierciedla naturalne zróżnicowanie populacji – rozkład zbliżony do krzywej dzwonowej – w którym ujawniają się zarówno osoby bardzo dobrze przygotowane, przeciętne, jak i słabsze.
Jednym z elementów odniesienia do oceny poprawności konstrukcji testu (egzaminu) mogą być wyniki egzaminów w innych kategoriach prawa jazdy – w szczególności kategorii A – a także poziom zdawalności w krajach o zbliżonym kontekście kulturowym, takich jak Czechy, Słowacja, Węgry czy Niemcy.
Jeżeli natomiast zdawalność odbiega od tych wartości w sposób znaczący i trwały, może to wskazywać, że egzamin nie różnicuje kandydatów zgodnie z naturalnym zróżnicowaniem poziomu przygotowania, lecz eliminuje znaczną część zdających niezależnie od ich rzeczywistych kompetencji.
Pośrednio może o tym świadczyć sytuacja, w której osoba po niezdanym egzaminie przystępuje do kolejnego bez dodatkowego przygotowania i uzyskuje wynik pozytywny, niekiedy nawet bez popełnienia błędów.
Istotne znaczenie ma także efekt zwrotny egzaminu. Sposób prowadzenia egzaminu wpływa na to, czego i w jaki sposób uczy się na kursach nauki jazdy. Instruktorzy w naturalny sposób dostosowują program szkolenia do wymagań egzaminacyjnych. Jeżeli na egzaminie osoba oceniająca oczekuje od zdających szczegółowej znajomości reguł jego przebiegu lub przeprowadza egzamin w specyficznych miejscach, część czasu szkolenia zaczyna być przeznaczana na przygotowanie do samej procedury egzaminacyjnej.
Odbywa się to kosztem czasu, który powinien być poświęcony na naukę umiejętności, które są rzeczywiście kluczowe dla bezpiecznego uczestnictwa w ruchu drogowym.
Pewną ilustracją tego zjawiska są komentarze pojawiające się pod jednym z artykułów broniących obecnego systemu. W jednej z nich zwrócono uwagę na przykład skrzyżowania, na którym egzamin bywa przeprowadzany w miejscu wyposażonym w sygnalizator z warunkową strzałką (S-2). Zdaniem komentującego bardzo krótki czas nadawania tego sygnału utrudnia podjęcie bezpiecznej decyzji o wykonaniu manewru.
Jeżeli w takich miejscach egzamin jest przeprowadzany regularnie, instruktorzy mogą zacząć traktować je jako element przygotowania egzaminacyjnego. Oznacza to, że część szkolenia zostaje poświęcona przygotowaniu do specyficznych sytuacji występujących w miejscu prowadzenia egzaminu. Jest to klasyczny przykład potencjalnego efektu zwrotnego egzaminu, w którym sposób oceniania wpływa na treść i metody szkolenia.
Intuicja egzaminatora a psychologia oceniania
Czasami pojawia się stwierdzenie, że doświadczony egzaminator potrafi w kilka minut rozpoznać poziom przygotowania kandydata.
Psychologia społeczna wskazuje jednak, że procesy oceniania są podatne na liczne błędy poznawcze.
Bogdan Wojciszke podkreśla, że ludzkie sądy społeczne często opierają się na heurystykach poznawczych, które mogą prowadzić do systematycznych zniekształceń ocen (Wojciszke, 2010).
Do najczęściej obserwowanych zjawisk należą:
- efekt pierwszego wrażenia,
- efekt aureoli,
- błąd potwierdzenia,
- efekt kontrastu.
- efekt Pigmaliona (efekt oczekiwań)
Od tego rodzaju błędów nie są wolni ani egzaminatorzy, ani nauczyciele, ani inne osoby uznawane za ekspertów w swoich dziedzinach i dokonujące ocen w tych obszarach. Wykazali to m.in. Amos Tversky i Daniel Kahneman, a także Bogdan Wojciszke, Tadeusz Tyszka, Edward Nęcka, Tomasz Maruszewski i inni badacze zajmujący się problematyką podejmowania decyzji oraz dokonywania ocen.
Jeżeli oceniający w pierwszych minutach uzna, iż kandydat na kierowcę nie posiada odpowiednich umiejętności, jego postawa i sposób prowadzenia egzaminu mogą nieświadomie wpływać na zachowanie zdającego. W rezultacie osoba egzaminowana może zacząć zachowywać się w sposób zgodny z oczekiwaniami egzaminatora, co z kolei może prowadzić do błędu potwierdzenia.
Problem efektu egzaminatora
Badania nad systemami oceniania wskazują również na zjawisko określane jako efekt egzaminatora. Oznacza ono, że różni egzaminatorzy mogą stosować odmienne standardy oceniania, nawet przy tych samych kryteriach egzaminacyjnych.
Zjawisko to prowadzi do sytuacji, w której wynik egzaminu zależy częściowo od osoby egzaminatora, a nie wyłącznie od kompetencji egzaminowanego.
Dlatego system egzaminacyjny powinien posiadać mechanizmy monitorowania różnic w ocenianiu oraz analizowania rozkładów zdawalności między egzaminatorami.
Konflikt w środowisku
W dyskusjach o egzaminach na prawo jazdy pojawiają się czasem opinie, że krytyka systemu wynika z niewiedzy lub uproszczonego spojrzenia na jego funkcjonowanie.
Z punktu widzenia nauk o edukacji ważne jest nie to, kto formułuje określone argumenty, lecz czy są one trafne. Dlatego w dyskusji o egzaminach na prawo jazdy kluczowe pytanie powinno dotyczyć nie tego, kto krytykuje system, lecz czy wskazywane są rzeczywiste problemy związane z konstrukcją i funkcjonowaniem egzaminu.
Wnioski
Po pierwsze, ocena egzaminu powinna dotyczyć przede wszystkim zasad jego przeprowadzania oraz konstrukcji samego egzaminu.
Po drugie, niski poziom zdawalności nie jest sam w sobie dowodem wysokiej jakości egzaminu.
Po trzecie, analiza systemu egzaminacyjnego powinna uwzględniać ustalenia dydaktyki, diagnostyki edukacyjnej oraz psychologii oceniania.
Dlatego dyskusja o egzaminach na prawo jazdy powinna koncentrować się przede wszystkim na jakości zasad organizujących proces oceniania oraz na tym, czy egzamin rzeczywiście sprawdza umiejętności potrzebne do bezpiecznego uczestnictwa w ruchu drogowym.
Dariusz Pilch
Literatura:
Bereźnicki F. (2007). Podstawy dydaktyki. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Bereźnicki F. (2024). Dydaktyka szkolna dla kandydatów na nauczycieli. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Dubiecka A., Szaleniec H., Węziak D. (2006). Efekt egzaminatora w egzaminach zewnętrznych. W: materiały XII Konferencji Diagnostyki Edukacyjnej „O wyższą jakość egzaminów szkolnych”, Lublin 2006.
Kahneman D. (2012). Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym. Poznań: Media Rodzina.
Kahneman D., Sibony O., Sunstein C. (2021). Szum, czyli skąd się biorą błędy w naszych decyzjach. Poznań: Media Rodzina.
Maruszewski T. (2017). Psychologia poznania. Umysł i świat. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Nęcka E., Orzechowski J., Szymura B., Wichary Sz. (2020). Psychologia poznawcza. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Niemierko B. (2007). Kształcenie szkolne. Podręcznik skutecznej dydaktyki. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.
Niemierko B. (2021). Diagnostyka edukacyjna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Tyszka T. (1999). Psychologiczne pułapki oceniania i podejmowania decyzji. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Wojciszke B. (2011). Psychologia społeczna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
raport TÜV Association: https://vision-mobility.de/en/news/tuv-association-driving-tests-at-a-record-high-37-percent-fail-389856.html (dostęp 08.03.2026).
INDUSTRY REPORT Driving School 2023 – informacje na temat aktualnej sytuacji branży szkół nauki jazdy w Niemczech. Industry Report 2023.pdf www.cieca.eu/sites/default/files/public-pages/News/Industry%20Report%202023.pdf (dostęp 08.03.2026).
