Gra o tron czy egzamin?   

O potrzebie zmiany części teoretycznej egzaminu weryfikacyjnego kandydatów na egzaminatorów prawa jazdy – propozycja zmian.

Jeżeli kurs na egzaminatora obejmuje psychologię, dydaktykę, to egzamin teoretyczny powinien weryfikować i te – pomiędzy innymi – kompetencje, a nie wyłącznie znajomość szczegółów technicznych związanych z obsługą, techniką i taktyką  czy literalnego brzmienia przepisów.

Obecna konstrukcja egzaminu weryfikacyjnego może sprawiać wrażenie systemu, w którym przechodzi dalej ten, kto najlepiej radzi sobie z „zasadami gry”. Trudność wynika często ze szczegółu, gry słów lub precyzyjnego brzmienia odpowiedzi – a nie z realnej oceny przygotowania do zawodu.

Co tak naprawdę sprawdza egzamin teoretyczny?

Czy weryfikuje zdolność do uczciwej oceny umiejętności przyszłego kierowcy – kompetencje omawiane w ramach dydaktyki i psychologii, takie jak świadomość błędów oceniania czy rozumienie mechanizmów stresu egzaminacyjnego – których na egzaminie nie ma?

Czy raczej premiuje znajomość technikaliów – na przykład przyczyn parowania reflektora?

Co jest w programie kursu na egzaminatora a nie ma na egzaminie

W programie kursu kwalifikacyjnego znajdują się m.in.:

• psychologia (procesy poznawcze, sylwetka zdającego, psychologiczne aspekty egzaminu),
• dydaktyka (funkcje egzaminu, metody sprawdzania i oceny, najczęstsze błędy w ocenianiu),

Tymczasem na egzaminie można było spotkać pytania dotyczące:

• szerokości i koloru linii na placu manewrowym,
• wysokość krawężnika na stanowisku do parkowania,
• dokładne wymiary tablicy „L”,
• szczegóły dotyczące DMC przyczepy,
• techniczne przyczyny usterek (np. przegrzanie katalizatora),

Szczegóły te mogą mieć znaczenie dla egzaminatora prawo jazdy, ale nie stanowią rdzenia kompetencji egzaminatora jako osoby oceniającej przyszłego kierowcę w sytuacji stresu.

Analiza konstrukcji pytania egzaminacyjnego została omówiona w artykule „Egzamin nie tworzy ekspertów”

Co egzamin sprawdza – a czego nie sprawdza

Kandydat na egzaminatora podczas części teoretycznej potrafi być szczegółowo odpytywany z budowy układu hamulcowego, parametrów technicznych pojazdu czy literalnego brzmienia przepisów. Nie jest natomiast sprawdzana wiedza dotycząca istoty egzaminu jako procesu oceny.

Nie pojawiają się pytania o to:

• czym jest egzamin np. narzędzie diagnostyczne,
• jakie funkcje pełni egzamin państwowy,
• czym są procesy poznawcze,
• jak stres wpływa na pamięć, uwagę i decyzje,
• jak reagować, gdy zdający wykazuje silne objawy napięcia,
• jak obniżać napięcie – u zdającego i u siebie.

Powstaje więc paradoks.

Kandydat wykazuje się znajomością budowy układu hamulcowego, ale nie jest weryfikowany z wiedzy o tym, czym w istocie jest egzaminowanie.

Nie sprawdza się jego świadomości, że stres może znacząco ograniczyć dostęp do pamięci, pogorszyć przetwarzanie informacji i zwiększyć liczbę błędów nieintencjonalnych.

Nie sprawdza się, czy rozumie, że egzamin to nie tylko kontrola znajomości przepisów, lecz sytuacja poznawcza i emocjonalna o wysokim obciążeniu.

Ograniczenia poznawcze egzaminatora – temat nieobecny w teście

Nie weryfikuje się wiedzy dotyczącej ograniczeń poznawczych egzaminatora.

Nie pojawiają się pytania o:

• czym są błędy poznawcze w ocenianiu,
• jakie mechanizmy zniekształcają decyzje egzaminacyjne,
• czym są heurystyki i ich wpływ na podejmowanie oceny,
• jak działa efekt pierwszego wrażenia,
• czym jest efekt aureoli,
• na czym polega błąd potwierdzenia,
• jak działa efekt kontrastu,
• czym jest podstawowy błąd atrybucji,
• co to jest Efekt Pigmaliona (efekt oczekiwań)
• w jaki sposób presja czasu zwiększa podatność na automatyczne skróty myślowe,
• czym jest „szum decyzyjny”, czyli rozbieżność ocen w podobnych przypadkach.

Nie sprawdza się również, czy kandydat zna metody ograniczania ryzyka błędnej decyzji, takie jak:

• świadome odraczanie decyzji,
• stosowanie jasno zdefiniowanych kryteriów zamiast intuicyjnych ocen,
• oddzielanie obserwacji od interpretacji,
• dokumentowanie przesłanek decyzji,
• kontrola wpływu emocji własnych na ocenę,
• korzystanie z zasady proporcjonalności.

Praca związana z dokonywaniem ocen jest obciążona ryzykiem uproszczeń i błędów poznawczych. Świadomość tych mechanizmów może pomóc w zrozumieniu własnych ograniczeń i umiejętności ich kontrolowania.

Co powinno się zmienić – propozycja zmiany części teoretycznej egzaminu weryfikacyjnego.

Część teoretyczna powinna składać się z dwóch elementów, testu i rozmowy przed komisją.

1. Test zamknięty – wiedza

Test wielokrotnego wyboru powinien sprawdzać znajomość wybranych zagadnień z:

• przepisów prawa o ruchu drogowym,
• zagadnień dotyczących kierowania i obsługi pojazdu, techniki i taktyki jazdy
• podstawy psychologii egzaminowania,
• bezpieczeństwa ruchu drogowego,
• zasady oceniania i przeprowadzania egzaminu,
• świadomość typowych błędów poznawczych.

2. Rozmowa przed komisją – kompetencje

Druga część powinna odbywać się przed trzyosobową komisją.

Komisja zadawałaby pytania sytuacyjne o:

• umiejętność rozpoznawania stresu,
• umiejętność obniżania napięcia,
• świadomość błędów oceniania,
• proporcjonalność decyzji,
• sposób argumentowania,
• etykę egzaminowania.

Skład komisji – bezstronność

Komisja powinna składać się z osób reprezentujących wiedzę z trzech obszarów: prawa i bezpieczeństwa ruchu drogowego, dydaktyki i diagnostyki edukacyjnej oraz psychologii decyzji i oceniania. Które nie są czynnymi egzaminatorami prawo jazdy. Jeżeli egzaminator ocenia przyszłego egzaminatora, pojawia się naturalny cień środowiskowej zależności. System powinien być od takich zależności wolny.

Sposób oceniania – rangowanie,

Każdy członek komisji przyznaje rangę w kilku obszarach, np.:

• trafność rozumowania,
• proporcjonalność decyzji,
• świadomość psychologiczna,
• postawa etyczna.

Podział części teoretycznej na test i rozmowę pozwalałby sprawdzić dwie różne rzeczy: wiedzę i sposób myślenia. Test zapewnia porównywalność i sprawdza znajomość przepisów oraz podstaw oceniania. Rozmowa może pokazać, czy kandydat potrafi podejmować proporcjonalne decyzje, rozumie stres egzaminacyjny i jest świadomy błędów poznawczych.

Trzyosobowa komisja zwiększa bezstronność i ogranicza wpływ indywidualnych uprzedzeń. Ocenianie w kilku obszarach zmniejsza przypadkowość.

Nadzór i organizacja – warunek rzetelności

Egzamin weryfikacyjny kandydatów na egzaminatorów jest egzaminem państwowym o poważnych skutkach prawnych i społecznych. Decyduje o dostępie do zawodu, który wiąże się z odpowiedzialnością za ocenę innych osób.

Z tego względu powinien podlegać nadzorowi wyspecjalizowanej, niezależnej instytucji egzaminacyjnej.

Zasadne byłoby powierzenie:

• opracowania standardów i kryteriów oceniania – Centralnej Komisji Egzaminacyjnej,
• organizacji egzaminów – Okręgowym Komisjom Egzaminacyjnym.

Dodatkowo egzaminy powinny odbywać się w stałych, wyznaczonych miejscach – na przykład w miastach, w których znajdują się siedziby OKE. Umożliwiłoby to:

• porównywalność wyników,
• spójność procedur,
• realną analizę jakości egzaminu,
• ograniczenie przypadkowości i lokalnych zależności.

Zakończenie

W obecnej formie egzaminu weryfikacyjnego może się okazać, że po zdanym egzaminie kandydat na egzaminatora prawa jazdy będzie potrafił bezbłędnie wymienić techniczne przyczyny przegrzewania się katalizatora. Będzie wiedział w którym miejscu przepisu prawa został postawiony przecinek.

Jednocześnie nadal może nie rozumieć, czym w istocie jest egzamin i jakie funkcje pełni. Może nie mieć świadomości błędów poznawczych wpływających na dokonywanie ocen a brak takiej świadomości uniemożliwia ich ograniczanie. Może nie dostrzegać, że sposób konstruowania i przeprowadzania egzaminu powoduje efekt zwrotny a ten wpływa na szkolenie przyszłych kierowców.

Jeżeli konstrukcja egzaminu teoretycznego będzie kojarzyć się z ograniczaniem dostępu do zawodu, zamiast etycznego sprawdzenia kompetencji egzaminatorskich, może przywoływać skojarzenia ze zmaganiami bohaterów „Gry o tron” w której nie istotna była jakość władzy, lecz to by przetrwać.

Dariusz Pilch